Climatepedia

Büyük ölçekli iklim sistemi değişikliklerinin birkaç on yıl veya daha kısa sürede gerçekleşmesi, on yıllarca sürmesi ve önemli kesintilere neden olması.[IPCC SR1.5]

Mevcut veya beklenen iklim değişikliği etkilerine uyum sağlama süreci. Adaptasyon, iklim değişikliği ile ilişkili zararları azaltmaya veya faydalı fırsatları değerlendirmeye yardımcı olabilir.[IPCC AR6]

Sistemlerin, kurumların, insanların ve diğer organizmaların potansiyel hasara uyum sağlama, fırsatlardan yararlanma veya sonuçlara yanıt verme yeteneği.[IPCC AR6]

Bir emisyon azaltma veya gidermenin müdahale olmadan gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini değerlendirmek için kullanılan kriter. Güvenilir karbon ofsetleri ve iklim finansmanı için kritiktir.

Atmosferde asılı kalan küçük katı parçacıklar veya sıvı damlacıklar. Doğal (volkanik kül, deniz spreyi) veya insan yapımı (duman, kurum) olabilirler. Aerosoller radyasyonu saçarak veya emerek ve bulut oluşumunu etkileyerek iklimi etkiler.[IPCC AR6]

Uzun bir süre boyunca ormanlık olmamış veya tarihsel olarak orman içermemiş arazilerde orman kurulması. Bu süreç yeni ormanlar yaratır ve karbon tutma yoluyla iklim değişikliğinin azaltılmasına yardımcı olabilir.[IPCC SR1.5]

Bir yüzey tarafından yansıtılan güneş radyasyonunun oranı. Yüksek albedo yüzeyler (buz ve kar gibi) daha fazla güneş ışığını uzaya geri yansıtarak Dünya'nın soğumasına yardımcı olur.[NASA Climate]

Kyoto Protokolü kapsamında sanayileşmiş ülkeler ve piyasa ekonomisine geçiş yapan devletleri tanımlayan grup. Bu ülkelerin belirli emisyon azaltım yükümlülükleri vardır.[UNFCCC]

İnsan faaliyetleri tarafından üretilen sera gazı, aerosol ve öncü madde emisyonları. İklim değişikliğinin birincil itici gücü olarak IPCC raporlarında vurgulanır.[IPCC AR6]

Deniz seviyesindeki yükselme gibi iklim etkilerinden orantısız şekilde etkilenen küçük ada ve kıyı devletlerini temsil eden uluslararası koalisyon.[UNFCCC]

Dünya'yı çevreleyen gaz katmanı; yaşamı desteklemek ve gezegenin iklimini düzenlemek için gereklidir. Birkaç katmandan oluşur ve sera gazı konsantrasyonlarındaki değişikliklere karşı oldukça duyarlıdır.

Gözlenen iklim değişiklikleri ve olaylarına çoklu nedensel faktörlerin göreli katkılarını değerlendirme süreci.[IPCC AR6]

Zaten mevcut olanların ötesinde ek iklim politikaları veya önlemleri olmadığını varsayarak gelecekteki emisyonları projelendiren referans senaryo.

Enerji üretimi için biyokütle yakılması ve ortaya çıkan CO₂'nin yakalanıp yeraltında depolanması teknolojisi. Negatif emisyon teknolojilerinden biri.[IPCC SR1.5]

Belirli bir habitat veya ekosistemdeki bitki ve hayvan yaşamının çeşitliliği. İklim değişikliği, habitat kaybı, değişen mevsimsel desenler ve artan aşırı hava olayları yoluyla biyoçeşitliliği tehdit eder.

Bitkiler, tarımsal atıklar veya algler gibi organik maddelerden (biyokütle) elde edilen yakıt. Biyoyakıtlar fosil yakıtlara yenilenebilir alternatifler olarak kabul edilir.

Bitkiler ve hayvanlardan elde edilen organik materyal; enerji üretimi veya diğer amaçlarla kullanılabilir. Sürdürülebilir yönetildiğinde yenilenebilir bir enerji kaynağı olabilir.

Eksik yanma ile üretilen ışık emici karbonlu aerosol; atmosferik ısınmaya ve kar veya buz kararmalarına katkıda bulunur.[IPCC SROCC]

Kıyı ve deniz ekosistemlerince, özellikle mangrov ormanları, tuzlu bataklıklar ve deniz çayırları tarafından yakalanan ve depolanan karbon.[IPCC SROCC]

Doğal gazdan üretilen ve ortaya çıkan CO₂'nin yakalanıp depolandığı hidrojen. Gri hidrojene göre daha düşük karbonlu bir alternatif.

Emisyonlara üst sınır (cap) konulduğu ve şirketlerin/ülkelerin bu sınırlar içinde emisyon haklarını alıp sattığı piyasa tabanlı mekanizma.[UNFCCC]

Küresel sıcaklık artışını belirli bir hedefe (örneğin, 1.5°C veya 2°C) sınırlamak için küresel olarak yayılabilecek tahmini karbondioksit miktarı.[IPCC SR1.5]

Enerji santralleri ve endüstriyel süreçler gibi kaynaklardan CO₂ emisyonlarını yakalayan, sonra taşıyan ve atmosfere girmesini önlemek için yeraltında depolayan teknoloji.[IPCC AR6]

Solunum ve volkanik patlamalar yoluyla doğal olarak üretilen, ancak aynı zamanda fosil yakıt yakma ve ormansızlaşma gibi insan faaliyetleri yoluyla da üretilen sera gazı.

İnsan faaliyetleri tarafından atmosferden CO₂'nin çıkarılması ve on yıllar ila bin yıllar süreyle dayanıklı biçimde depolanması.[IPCC AR6]

Bir kişi, organizasyon veya ürün tarafından belirli bir süre içinde yayılan toplam sera gazı miktarı. Genellikle CO₂-eq cinsinden ifade edilir.

Bir ülkenin veya ekonomik faaliyetin ürettiği sera gazı miktarının, genellikle GSMH veya enerji üretimi birimi başına ölçümü.

Katı emisyon düzenlemeleri nedeniyle endüstrilerin emisyon rejimleri daha zayıf olan ülkelere taşınması sonucu küresel emisyonların yer değiştirmesi.

Faaliyetlerin atmosfere net CO₂ salınımı yaratmaması durumu. Emisyonların azaltılması ve kalan emisyonların denkleştirilmesi ile sağlanabilir.

Emisyonları başka bir yerde emisyon azaltımı veya çıkarımı finansmanı yoluyla telafi etme yöntemi; örneğin ağaçlandırma veya temiz enerji projelerine yatırım.

Kirleticileri fosil yakıt kullanımını azaltmaya teşvik etmek için sera gazı emisyonlarına parasal bir maliyet getiren iklim politikası yaklaşımı.[WMO]

Karbondioksitin doğal yollarla (ormanlar, topraklar) veya teknolojik yöntemlerle depolanması süreci.

Ormanlar, okyanuslar ve toprak gibi, salınımından daha fazla karbon emeren doğal veya yapay sistem.

Avrupa Birliği'nin karbon sızıntısını önlemek için ithal edilen yüksek karbonlu ürünlere karbon vergisi uyguladığı mekanizma.[EU]

Kyoto Protokolü kapsamındaki, gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelerde emisyon azaltım projelerini finanse ederek kredi kazanabildiği mekanizma.[UNFCCC]

Malzemelerin yeniden kullanım, yenileme ve geri dönüşüm gibi süreçlerle dolaşımda tutulması için tasarlandığı ve böylece atığı ortadan kaldıran ekonomik sistem.

Belirli bir bölgede, tipik olarak 30 yıl veya daha fazla bir süre boyunca ortalama alınan uzun vadeli hava durumu deseni.[WMO]

Sıcaklık, yağış ve rüzgar değişiklikleri dahil olmak üzere küresel veya bölgesel iklim desenlerinde uzun vadeli kayma.[IPCC AR6]

İklim sistemi içinde başlangıçtaki bir ısınma veya soğuma eğilimini güçlendirebilen (pozitif) veya zayıflatabilen (negatif) süreç.[IPCC AR6]

Gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadele etmelerine yardımcı olmak için sağlanan finansal kaynaklar.[UNFCCC]

İklim değişikliğini etik ve politik bir mesele olarak ele alan, krizden en az sorumlu olanların genellikle etkilerine karşı en savunmasız olanlar olduğu adaletsizliğe odaklanan çerçeve.

Atmosfer, okyanuslar, kara yüzeyi ve buzun etkileşimlerini temsil etmek için matematiksel denklemler kullanan bilgisayar simülasyonu.[IPCC AR6]

Sosyal, ekonomik ve ekolojik sistemlerin tehlikeli bir iklim olayını veya eğilimini öngörme, başa çıkma ve ondan kurtulma kapasitesi.[IPCC AR6]

Atmosferik CO₂ konsantrasyonunun ikiye katlanmasına dengedeki küresel ortalama yüzey sıcaklığındaki değişim.[IPCC AR6]

İklim sisteminde aşıldığında büyük ölçekli, genellikle ani ve potansiyel olarak geri döndürülemez bir değişikliği tetikleyebilecek kritik eşik.[IPCC AR6]

Farklı sera gazlarının iklim üzerindeki etkilerini karşılaştırmak için kullanılan ortak birim.[IPCC AR6]

Yıllık olarak toplanan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin (UNFCCC) en üst karar verme organı.[UNFCCC]

Az veya hiç CO₂ üretmeyen enerji kaynaklarına ve endüstriyel süreçlere geçiş yaparak karbondioksit emisyonlarını azaltma süreci.

Tarım, kentleşme veya diğer amaçlar için arazileri temizlemek amacıyla ağaçların kalıcı olarak kaldırılması.

Kurak, yarı kurak ve kuru yarı nemli alanlarda çeşitli faktörler, özellikle iklimsel değişiklikler ve insan faaliyetleri nedeniyle toprak bozulması.[IPCC SRCCL]

Atmosferden doğrudan CO₂ yakalayan teknoloji. Negatif emisyon teknolojilerinden biri.[IPCC AR6]

Gelecekteki tehlikeleri tahmin eden ve uygun uyarıları sağlayan entegre sistem. İklim riski yönetiminde önemli bir adaptasyon aracı.[IPCC AR6]

Çevre sorunları ve iklim değişikliği konularında sürekli endişe veya korku. Küresel çevre krizlerinin yarattığı psikolojik bir tepki.

İnsanların ekosistemlerden elde ettiği faydalar; tedarik hizmetleri (gıda, su), düzenleme hizmetleri (iklim düzenleme), kültürel hizmetler ve destekleyici hizmetler dahil.[IPCC AR6]

Ekvator Pasifik Okyanusu boyunca dalgalanan okyanus sıcaklıkları ve atmosferik basıncı içeren yinelenen doğal iklim deseni.[WMO]

Sera gazları ve bunların öncü maddelerinin belirli bir alan ve dönemde atmosfere salınması.

Belirli bir sıcaklık hedefini tutturmak için gerekli olan emisyon seviyeleri ile mevcut taahhütler altında öngörülen emisyon seviyeleri arasındaki fark.[UNEP]

Emisyonları azaltmak için ekonomik teşvikler sağlayan piyasa tabanlı kirlilik kontrolü yaklaşımı.[EU]

Aynı görevi gerçekleştirmek veya aynı hizmet seviyesini sağlamak için daha az enerji kullanma pratiği.

Fosil yakıtlara dayalı enerji sistemlerinden yenilenebilir ve düşük karbonlu enerji kaynaklarına geçiş süreci.[IEA]

İnsan faaliyetleri tarafından üretilen sera gazlarının atmosferik konsantrasyonlarındaki artış nedeniyle doğal sera etkisinin yoğunlaşması.

Belirli bir yerde ve zamanın belirli döneminde nadir görülen hava veya iklim olayı. İklim değişikliğiyle sıklığı ve şiddeti artar.[IPCC AR6]

İklim sisteminde başlangıçtaki bir değişikliği güçlendiren (pozitif) veya zayıflatan (negatif) süreçler.[IPCC AR6]

Hidroflorokarbonlar (HFC'ler), perflorokarbonlar (PFC'ler) ve kükürt hekzaflorür (SF₆) gibi sentetik gazlar. Yüksek küresel ısınma potansiyeline sahiptirler.[IPCC AR6]

Milyonlarca yıl boyunca prehistorik organizmaların gömülü kalıntılarından oluşan kömür, petrol ve doğal gaz gibi yanıcı materyaller.

Fosil yakıt çıkarımı, işlenmesi, taşınması veya depolanması sırasında istemsiz veya kazara atmosfere salınan gazlar.

Gelişmekte olan ülkelerin müzakere konumlarını koordine eden koalisyon (Grup 77 artı Çin); iklim müzakerelerinde ortak çıkarları savunur.[UNFCCC]

Bazı bölgelerde Dünya yüzeyine ulaşan güneş ışığında gözlemlenen azalma, hava kirliliği ve aerosollerle bağlantılı.

Paris Anlaşması kapsamında her 5 yılda bir yapılan, ülkelerin iklim hedeflerine yönelik ilerlemelerinin kapsamlı değerlendirmesi.[UNFCCC]

Sanayi öncesi dönemden bu yana gözlenen, başta fosil yakıt yakma olmak üzere insan faaliyetleri nedeniyle Dünya'nın iklim sisteminin uzun vadeli ısınması.[IPCC AR6]

Farklı sera gazlarının ısınma etkilerini karbondiokside göre karşılaştıran metrik, genellikle 100 yıllık zaman dilimi için hesaplanır.[IPCC AR6]

Gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğine yanıt vermelerini desteklemek için kurulan dünyanın en büyük iklim fonu.[UNFCCC]

Düşük karbonlu, kaynak verimli ve sosyal olarak kapsayıcı, çevreyi bozmadan sürdürülebilir kalkınmayı hedefleyen ekonomik model.

Yenilenebilir elektrik kullanılarak suyun elektrolizi yoluyla üretilen, sıfır karbonlu hidrojen.[IEA]

Sürdürülebilir ekonomik faaliyetleri tanımlayan sınıflandırma sistemi, yeşil yatırımları yönlendirmek için kullanılır.[EU]

Sera gazlarının, aksi takdirde uzaya kaçacak olan ısıyı tutmasıyla Dünya'nın yüzeyinin ve alt atmosferinin ısınması.[NASA Climate]

Atmosferde ısıyı tutan gazlar; karbondioksit, metan, dinitrojen oksit ve florlu gazlar dahil.[IPCC AR6]

Bir organizasyon veya ülkenin sera gazı emisyonlarının ve kaynaklarının standart yöntemlerle hazırlanmış nicel listesi.[IPCC]

Tüketicileri veya yatırımcıları bir ürün, hizmet veya şirketin çevresel faydaları hakkında yanıltmaya yönelik uygulamalar.

Kentsel alanların çevrelerindeki kırsal alanlara göre önemli ölçüde daha sıcak olması fenomeni.

Geçmiş sıcaklık rekonstrüksiyonlarının uzun vadeli düz bir trend ve ardından keskin bir artış gösterdiği grafik, hokey sopasına benzeyen şekli nedeniyle bu ismi almıştır.

Karbon, hidrojen ve flor içeren, öncelikle soğutma için kullanılan sentetik gazlar. Ozon tabakasını inceltmezler ancak güçlü sera gazlarıdır.[IPCC AR6]

İklim değişikliği bilimini değerlendirmek ve politika yapıcılara bilgi sağlamak için kurulan Birleşmiş Milletler organı.[UNFCCC]

Fosil yakıtlardan yenilenebilir enerjiye geçişte işçilerin ve toplulukların haklarını ve geçim kaynaklarını koruyan politikalar ve süreçler.[ILO]

1997'de kabul edilen ve sanayileşmiş ülkelerin sera gazı emisyonlarını azaltmasını gerektiren uluslararası anlaşma.[UNFCCC]

Arazi kullanımı ve ormancılık faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonları ve giderimlerini kapsayan sektör.[IPCC AR6]

İklim değişikliğinin olumsuz etkilerinden kaynaklanan, adaptasyonla önlenemeyen zararlar. COP27'de Kayıp ve Hasar Fonu kuruldu.[UNFCCC]

CO₂'den sonra en önemli sera gazı; tarım, fosil yakıt üretimi ve atık yönetiminden salınır. 20 yıllık dönemde CO₂'den 80 kat daha güçlü ısınma etkisine sahiptir.[IPCC AR6]

Sera gazı emisyonlarını azaltmayı veya karbon yutaklarını güçlendirerek atmosferdeki sera gazlarını azaltmayı amaçlayan insan müdahaleleri.[IPCC AR6]

İklim değişikliğini ele almak için ekosistemlerin korunması, sürdürülebilir yönetimi ve restorasyonunu kullanan eylemler.[IUCN]

Paris Anlaşması kapsamında ülkelerin sera gazı emisyonlarını azaltma ve iklim değişikliğine uyum sağlama taahhütleri.[UNFCCC]

Atmosferden daha fazla CO₂ çıkarılması ve depolanması yoluyla elde edilen net negatif emisyon durumu.[IPCC AR6]

İnsan kaynaklı sera gazı emisyonlarının, atmosferden yapılan giderimlerle dengelendiği durum.[IPCC SR1.5]

Güçlü bir sera gazı, principalmente tarım faaliyetleri ve gübre kullanımından salınır. CO₂'den yaklaşık 270 kat daha güçlü ısınma etkisine sahiptir.[IPCC AR6]

Okyanusların atmosferdeki fazla CO₂'yi emmesiyle pH değerinin düşmesi. Deniz yaşamını, özellikle kabuklu canlıları tehdit eder.[IPCC SROCC]

Stratosferdeki ozon moleküllerinden oluşan ve zararlı ultraviyole radyasyonu emen koruyucu tabaka.

2015'te kabul edilen, küresel sıcaklık artışını 2°C'nin, tercihen 1.5°C'nin altında tutmayı amaçlayan uluslararası iklim anlaşması.[UNFCCC]

En az iki yıl boyunca donmuş kalan toprak. Erimesi büyük miktarda metan ve CO₂ salarak iklim değişikliğini hızlandırabilir.[IPCC SROCC]

Güneş ışığını doğrudan elektriğe dönüştüren teknoloji. Güneş panellerinin temelini oluşturur.

Genellikle 1850-1900 referans alınan, büyük ölçekli endüstriyel faaliyetlerden önceki dönem.[IPCC AR6]

Dünya'nın enerji dengesindeki değişiklik, pozitif değerler ısınmaya, negatif değerler soğumaya yol açar.[IPCC AR6]

Gelişmekte olan ülkelerde ormansızlaşma ve orman bozulmasından kaynaklanan emisyonları azaltma programı.[UNFCCC]

Daha önce orman olan ancak başka kullanımlara dönüştürülmüş alanlarda orman yeniden kurulması.

Güneş, rüzgar, hidroelektrik, jeotermal ve biyokütle gibi doğal olarak yenilenen kaynaklardan elde edilen enerji.

Gelecekteki sera gazı konsantrasyonlarını tanımlayan senaryolar; iklim modelleme çalışmalarında kullanılır.[IPCC AR5]

Kurumsal emisyonların sınıflandırılması: Kapsam 1 (doğrudan), Kapsam 2 (satın alınan enerji), Kapsam 3 (değer zinciri).[GHG Protocol]

Küresel ısınma nedeniyle buzu erimesi ve termal genleşme sonucu ortalama deniz seviyesinin yükselmesi.[IPCC SROCC]

Gelecekteki toplumsal gelişim senaryolarını tanımlayan çerçeve; iklim modelleme ve etki değerlendirmelerinde kullanılır.[IPCC AR6]

Güneş radyasyonunun bir kısmını uzaya yansıtarak Dünya'yı soğutmayı amaçlayan jeomühendislik yaklaşımları.[IPCC AR6]

İklim politikaları veya piyasa değişiklikleri nedeniyle değer kaybeden veya kullanılamaz hale gelen fosil yakıt varlıkları.

Mevcut nesillerin ihtiyaçlarını, gelecek nesillerin ihtiyaçlarını karşılama kapasitesini tehlikeye atmadan karşılama ilkesi.

Gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere iklim dostu teknolojilerin ve bilgi birikiminin aktarılması.[UNFCCC]

Suyun ısındığında genişlemesi; küresel ısınmanın neden olduğu deniz seviyesi yükselmesinin önemli bir bileşeni.[IPCC SROCC]

1992'de kabul edilen, uluslararası iklim müzakerelerinin temelini oluşturan çerçeve sözleşme.[UNFCCC]

Bir sistemin iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine, değişkenlik ve aşırı olaylar dahil, duyarlılık derecesi.[IPCC AR6]

Atmosferin kısa vadeli durumu; sıcaklık, nem, yağış, rüzgar gibi değişkenleri içerir. İklimden farklı olarak günlük değişkenlik gösterir.[WMO]

Rüzgar türbinleri kullanılarak hareket eden havanın kinetik enerjisinden üretilen elektrik.

Hiç karbon emisyonu üretmeyen enerji kaynakları, süreçler veya ürünler.