İklim Bilimi
Abrupt Climate Change
Ani İklim Değişikliği
Büyük ölçekli iklim sistemi değişikliklerinin birkaç on yıl veya daha kısa sürede gerçekleşmesi, on yıllarca sürmesi ve önemli kesintilere neden olması.
Sözlük · Glossaryİklim Sözlüğü
Toplam
150
terim
Kategori
6
sınıflandırma
Harf
23
aktif bölüm
Kaynak
18
kurum
COP31 Antalya · 9–20 Kasım 2026
Müzakereleri takip etmek için NDC, NCQG, Madde 6, BTR ve Mavi Bölge gibi 38 COP terimi tek listede.
Filtrele150 terim
Bölüm · Section 01
A15 terim
COP & Müzakereler
Action Agenda
Eylem Gündemi
COP Başkanlığının şehirler, şirketler, yatırımcılar ve sivil toplumla yürüttüğü gönüllü girişimler programı. Taraflar arasında müzakere edilen kararlardan ayrıdır; COP31'de on tema etrafında kurulmuştur.
Adaptasyon
Adaptation
Adaptasyon
Mevcut veya beklenen iklim değişikliği etkilerine uyum sağlama süreci. Adaptasyon, iklim değişikliği ile ilişkili zararları azaltmaya veya faydalı fırsatları değerlendirmeye yardımcı olabilir.
Kaynak · IPCC AR6
Adaptasyon
Adaptive Capacity
Uyarlanma Kapasitesi
Sistemlerin, kurumların, insanların ve diğer organizmaların potansiyel hasara uyum sağlama, fırsatlardan yararlanma veya sonuçlara yanıt verme yeteneği.
Kaynak · IPCC AR6
Azaltım
Additionality
Ek Fayda
Bir emisyon azaltma veya gidermenin müdahale olmadan gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini değerlendirmek için kullanılan kriter. Güvenilir karbon ofsetleri ve iklim finansmanı için kritiktir.
İklim Bilimi
Aerosols
Aerosoller
Atmosferde asılı kalan küçük katı parçacıklar veya sıvı damlacıklar. Doğal (volkanik kül, deniz spreyi) veya insan yapımı (duman, kurum) olabilirler. Aerosoller radyasyonu saçarak veya emerek ve bulut oluşumunu etkileyerek iklimi etkiler.
Kaynak · IPCC AR6
Azaltım
Afforestation
Ağaçlandırma
Uzun bir süre boyunca ormanlık olmamış veya tarihsel olarak orman içermemiş arazilerde orman kurulması. Bu süreç yeni ormanlar yaratır ve karbon tutma yoluyla iklim değişikliğinin azaltılmasına yardımcı olabilir.
Kaynak · IPCC SR1.5
İklim Bilimi
Albedo
Bir yüzey tarafından yansıtılan güneş radyasyonunun oranı. Yüksek albedo yüzeyler (buz ve kar gibi) daha fazla güneş ışığını uzaya geri yansıtarak Dünya'nın soğumasına yardımcı olur.
Kaynak · NASA Climate
COP & Müzakereler
Annex I Countries
Ek I Ülkeleri
BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin Ek I listesindeki sanayileşmiş ülkeler ve piyasa ekonomisine geçiş sürecindeki ülkeler. Türkiye Ek I'dedir. (Kyoto Protokolü'nün sayısal yükümlülük listesi ayrıca Ek B'dir.)
Kaynak · UNFCCC
COP & Müzakereler
Annex II Countries
Ek II Ülkeleri
Ek I içindeki OECD üyesi gelişmiş ülkeler; gelişmekte olan ülkelere finansman ve teknoloji desteği sağlama yükümlülüğü taşır. Türkiye 2001'de (COP7) Ek II'den çıkarılmıştır.
İklim Bilimi
Anthropogenic Emissions
Antropojenik Emisyonlar
İnsan faaliyetleri tarafından üretilen sera gazı, aerosol ve öncü madde emisyonları. İklim değişikliğinin birincil itici gücü olarak IPCC raporlarında vurgulanır.
Kaynak · IPCC AR6
COP & Müzakereler
AOSIS
Küçük Ada Devletleri İttifakı
Deniz seviyesindeki yükselme gibi iklim etkilerinden orantısız şekilde etkilenen küçük ada ve kıyı devletlerini temsil eden uluslararası koalisyon.
Kaynak · UNFCCC
COP & Müzakereler
Article 6
Paris Anlaşması Madde 6
Ülkelerin NDC'lerini uygulamada işbirliği yapmasını sağlayan madde: 6.2 ikili anlaşmalarla azaltım sonuçlarının (ITMO) aktarımı, 6.4 BM gözetimindeki kredi mekanizması (PACM), 6.8 piyasa dışı yaklaşımlar. Uygulama kuralları COP29'da tamamlandı.
İklim Bilimi
Atmosphere
Atmosfer
Dünya'yı çevreleyen gaz katmanı; yaşamı desteklemek ve gezegenin iklimini düzenlemek için gereklidir. Birkaç katmandan oluşur ve sera gazı konsantrasyonlarındaki değişikliklere karşı oldukça duyarlıdır.
İklim Bilimi
Attribution
Atıf
Gözlenen iklim değişiklikleri ve olaylarına çoklu nedensel faktörlerin göreli katkılarını değerlendirme süreci.
Kaynak · IPCC AR6
Bölüm · Section 02
B11 terim
COP & Müzakereler
Baku to Belém Roadmap
Bakü'den Belém'e Yol Haritası
COP29'da istenen, iklim finansmanının tüm kaynaklardan yılda 1,3 trilyon dolara ölçeklenmesinin yollarını ortaya koyan yol haritası. NCQG ile birlikte izlenir.
Politika & Anlaşmalar
BAU (Business as Usual)
Olağan Senaryo
Zaten mevcut olanların ötesinde ek iklim politikaları veya önlemleri olmadığını varsayarak gelecekteki emisyonları projelendiren referans senaryo.
Enerji & Teknoloji
BECCS
Biyoenerji ile Karbon Yakalama ve Depolama
Enerji üretimi için biyokütle yakılması ve ortaya çıkan CO₂'nin yakalanıp yeraltında depolanması teknolojisi. Negatif emisyon teknolojilerinden biri.
Kaynak · IPCC SR1.5
COP & Müzakereler
Biennial Transparency Report (BTR)
İki Yıllık Saydamlık Raporu
Güçlendirilmiş Şeffaflık Çerçevesi kapsamında Tarafların iki yılda bir sunduğu rapor: ulusal envanter, NDC'ye yönelik ilerleme, uyum ve alınan ya da sağlanan destek. İlk BTR'ler 2024 sonuna kadar sunuldu.
Adaptasyon
Biodiversity
Biyoçeşitlilik
Belirli bir habitat veya ekosistemdeki bitki ve hayvan yaşamının çeşitliliği. İklim değişikliği, habitat kaybı, değişen mevsimsel desenler ve artan aşırı hava olayları yoluyla biyoçeşitliliği tehdit eder.
Enerji & Teknoloji
Biofuel
Biyoyakıt
Bitkiler, tarımsal atıklar veya algler gibi organik maddelerden (biyokütle) elde edilen yakıt. Biyoyakıtlar fosil yakıtlara yenilenebilir alternatifler olarak kabul edilir.
Enerji & Teknoloji
Biomass
Biyokütle
Bitkiler ve hayvanlardan elde edilen organik materyal; enerji üretimi veya diğer amaçlarla kullanılabilir. Sürdürülebilir yönetildiğinde yenilenebilir bir enerji kaynağı olabilir.
İklim Bilimi
Black Carbon
Siyah Karbon
Eksik yanma ile üretilen ışık emici karbonlu aerosol; atmosferik ısınmaya ve kar veya buz kararmalarına katkıda bulunur.
Kaynak · IPCC SROCC
Azaltım
Blue Carbon
Mavi Karbon
Kıyı ve deniz ekosistemlerince, özellikle mangrov ormanları, tuzlu bataklıklar ve deniz çayırları tarafından yakalanan ve depolanan karbon.
Kaynak · IPCC SROCC
Enerji & Teknoloji
Blue Hydrogen
Mavi Hidrojen
Doğal gazdan üretilen ve ortaya çıkan CO₂'nin yakalanıp depolandığı hidrojen. Gri hidrojene göre daha düşük karbonlu bir alternatif.
COP & Müzakereler
Blue Zone
Mavi Bölge
COP alanının BM tarafından yönetilen akredite bölümü: genel kurul ve müzakere salonları, delegasyon ofisleri, pavyonlar ve yan etkinlikler. Giriş UNFCCC akreditasyonu gerektirir.
Kaynak · UNFCCC
Bölüm · Section 03
C34 terim
Politika & Anlaşmalar
Cap and Trade
Emisyon Ticareti
Emisyonlara üst sınır (cap) konulduğu ve şirketlerin/ülkelerin bu sınırlar içinde emisyon haklarını alıp sattığı piyasa tabanlı mekanizma.
Kaynak · UNFCCC
İklim Bilimi
Carbon Budget
Karbon Bütçesi
Küresel sıcaklık artışını belirli bir hedefe (örneğin, 1.5°C veya 2°C) sınırlamak için küresel olarak yayılabilecek tahmini karbondioksit miktarı.
Kaynak · IPCC SR1.5
Enerji & Teknoloji
Carbon Capture and Storage (CCS)
Karbon Yakalama ve Depolama
Enerji santralleri ve endüstriyel süreçler gibi kaynaklardan CO₂ emisyonlarını yakalayan, sonra taşıyan ve atmosfere girmesini önlemek için yeraltında depolayan teknoloji.
Kaynak · IPCC AR6
İklim Bilimi
Carbon Dioxide (CO₂)
Karbondioksit
Solunum ve volkanik patlamalar yoluyla doğal olarak üretilen, ancak aynı zamanda fosil yakıt yakma ve ormansızlaşma gibi insan faaliyetleri yoluyla da üretilen sera gazı.
Azaltım
Carbon Dioxide Removal (CDR)
Karbondioksit Giderme
İnsan faaliyetleri tarafından atmosferden CO₂'nin çıkarılması ve on yıllar ila bin yıllar süreyle dayanıklı biçimde depolanması.
Kaynak · IPCC AR6
Azaltım
Carbon Footprint
Karbon Ayak Izi
Bir kişi, organizasyon veya ürün tarafından belirli bir süre içinde yayılan toplam sera gazı miktarı. Genellikle CO₂-eq cinsinden ifade edilir.
Azaltım
Carbon Intensity
Karbon Yoğunluğu
Bir ülkenin veya ekonomik faaliyetin ürettiği sera gazı miktarının, genellikle GSMH veya enerji üretimi birimi başına ölçümü.
Politika & Anlaşmalar
Carbon Leakage
Karbon Sızıntısı
Katı emisyon düzenlemeleri nedeniyle endüstrilerin emisyon rejimleri daha zayıf olan ülkelere taşınması sonucu küresel emisyonların yer değiştirmesi.
Azaltım
Carbon Neutral
Karbon Nötr
Faaliyetlerin atmosfere net CO₂ salınımı yaratmaması durumu. Emisyonların azaltılması ve kalan emisyonların denkleştirilmesi ile sağlanabilir.
Azaltım
Carbon Offsetting
Karbon Dengeleme
Emisyonları başka bir yerde emisyon azaltımı veya çıkarımı finansmanı yoluyla telafi etme yöntemi; örneğin ağaçlandırma veya temiz enerji projelerine yatırım.
Politika & Anlaşmalar
Carbon Pricing
Karbon Fiyatlandırması
Kirleticileri fosil yakıt kullanımını azaltmaya teşvik etmek için sera gazı emisyonlarına parasal bir maliyet getiren iklim politikası yaklaşımı.
Kaynak · WMO
Azaltım
Carbon Sequestration
Karbon Tutma
Karbondioksitin doğal yollarla (ormanlar, topraklar) veya teknolojik yöntemlerle depolanması süreci.
İklim Bilimi
Carbon Sink
Karbon Yutağı
Ormanlar, okyanuslar ve toprak gibi, salınımından daha fazla karbon emeren doğal veya yapay sistem.
Politika & Anlaşmalar
CBAM
Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması
Avrupa Birliği'nin karbon sızıntısını önlemek için ithal edilen yüksek karbonlu ürünlere karbon vergisi uyguladığı mekanizma.
Kaynak · EU
COP & Müzakereler
CBDR-RC
Ortak Fakat Farklılaştırılmış Sorumluluklar ve Göreli Kabiliyetler
Sözleşmenin temel ilkesi: tüm ülkeler iklim değişikliğiyle mücadele sorumluluğunu paylaşır, ancak tarihsel katkı ve kapasite farkları nedeniyle farklı yükümlülükler üstlenir. Paris Anlaşması bunu "farklı ulusal koşullar ışığında" ifadesiyle genişletti.
Politika & Anlaşmalar
CDM (Clean Development Mechanism)
Temiz Kalkınma Mekanizması
Kyoto Protokolü kapsamındaki, gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelerde emisyon azaltım projelerini finanse ederek kredi kazanabildiği mekanizma.
Kaynak · UNFCCC
Azaltım
Circular Economy
Döngüsel Ekonomi
Malzemelerin yeniden kullanım, yenileme ve geri dönüşüm gibi süreçlerle dolaşımda tutulması için tasarlandığı ve böylece atığı ortadan kaldıran ekonomik sistem.
İklim Bilimi
Climate
İklim
Belirli bir bölgede, tipik olarak 30 yıl veya daha fazla bir süre boyunca ortalama alınan uzun vadeli hava durumu deseni.
Kaynak · WMO
İklim Bilimi
Climate Change
İklim Değişikliği
Sıcaklık, yağış ve rüzgar değişiklikleri dahil olmak üzere küresel veya bölgesel iklim desenlerinde uzun vadeli kayma.
Kaynak · IPCC AR6
İklim Bilimi
Climate Feedback
İklim Geri Beslemesi
İklim sistemi içinde başlangıçtaki bir ısınma veya soğuma eğilimini güçlendirebilen (pozitif) veya zayıflatabilen (negatif) süreç.
Kaynak · IPCC AR6
Politika & Anlaşmalar
Climate Finance
İklim Finansmanı
Gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadele etmelerine yardımcı olmak için sağlanan finansal kaynaklar.
Kaynak · UNFCCC
Politika & Anlaşmalar
Climate Justice
İklim Adaleti
İklim değişikliğini etik ve politik bir mesele olarak ele alan, krizden en az sorumlu olanların genellikle etkilerine karşı en savunmasız olanlar olduğu adaletsizliğe odaklanan çerçeve.
Politika & Anlaşmalar
Climate Law (Türkiye)
İklim Kanunu
2025'te yürürlüğe giren 7552 sayılı kanun; 2053 net sıfır hedefini, Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi'ni ve iklim değişikliğiyle mücadelenin planlama ve uygulama araçlarını düzenler.
Kaynak · Resmî Gazete
İklim Bilimi
Climate Model
İklim Modeli
Atmosfer, okyanuslar, kara yüzeyi ve buzun etkileşimlerini temsil etmek için matematiksel denklemler kullanan bilgisayar simülasyonu.
Kaynak · IPCC AR6
Adaptasyon
Climate Resilience
İklim Dayanıklılığı
Sosyal, ekonomik ve ekolojik sistemlerin tehlikeli bir iklim olayını veya eğilimini öngörme, başa çıkma ve ondan kurtulma kapasitesi.
Kaynak · IPCC AR6
İklim Bilimi
Climate Sensitivity
İklim Duyarlılığı
Atmosferik CO₂ konsantrasyonunun ikiye katlanmasına dengedeki küresel ortalama yüzey sıcaklığındaki değişim.
Kaynak · IPCC AR6
İklim Bilimi
Climate Tipping Point
İklim Devrilme Noktası
İklim sisteminde aşıldığında büyük ölçekli, genellikle ani ve potansiyel olarak geri döndürülemez bir değişikliği tetikleyebilecek kritik eşik.
Kaynak · IPCC AR6
COP & Müzakereler
CMA
Paris Anlaşması Tarafları Toplantısı
Paris Anlaşması Taraflarının Toplantısı olarak görev yapan COP. Paris Anlaşması'na ilişkin kararlar CMA kararı olarak alınır.
COP & Müzakereler
CMP
Kyoto Protokolü Tarafları Toplantısı
Kyoto Protokolü Taraflarının Toplantısı olarak görev yapan COP; COP, CMP ve CMA aynı konferans içinde ayrı oturumlar olarak toplanır.
İklim Bilimi
CO₂ Equivalent
Karbondioksit Eşdeğeri
Farklı sera gazlarının iklim üzerindeki etkilerini karşılaştırmak için kullanılan ortak birim.
Kaynak · IPCC AR6
COP & Müzakereler
Common Reporting Tables (CRT)
Ortak Raporlama Tabloları
Güçlendirilmiş Şeffaflık Çerçevesi kapsamında sera gazı envanterlerinin raporlandığı standart tablolar; eski CRF tablolarının yerini aldı.
Kaynak · UNFCCC
COP & Müzakereler
COP (Conference of Parties)
Taraflar Konferansı
Yıllık olarak toplanan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin (UNFCCC) en üst karar verme organı.
Kaynak · UNFCCC
COP & Müzakereler
COP Presidency
COP Başkanlığı
Konferansı yöneten, oturumlara başkanlık eden, uzlaşı arayan ve kararların kabulünü yürüten görev. COP31'de Türkiye Başkanlığı ve eylem gündemini, Avustralya ise müzakereler başkanlığını üstlenmiştir.
COP & Müzakereler
Corresponding Adjustment
Karşılık Gelen Düzeltme
Bir azaltım sonucu başka bir ülkeye aktarıldığında, aktaran ülkenin bunu kendi emisyon hesabına geri eklemesi. Aynı azaltımın iki kez sayılmasını önler; Madde 6 piyasalarının temelidir.
Kaynak · UNFCCC
Bölüm · Section 04
D4 terim
Azaltım
Decarbonization
Dekarbonizasyon
Az veya hiç CO₂ üretmeyen enerji kaynaklarına ve endüstriyel süreçlere geçiş yaparak karbondioksit emisyonlarını azaltma süreci.
İklim Bilimi
Deforestation
Ormansızlaşma
Tarım, kentleşme veya diğer amaçlar için arazileri temizlemek amacıyla ağaçların kalıcı olarak kaldırılması.
Adaptasyon
Desertification
Çölleşme
Kurak, yarı kurak ve kuru yarı nemli alanlarda çeşitli faktörler, özellikle iklimsel değişiklikler ve insan faaliyetleri nedeniyle toprak bozulması.
Kaynak · IPCC SRCCL
Enerji & Teknoloji
Direct Air Capture (DAC)
Doğrudan Hava Yakalama
Atmosferden doğrudan CO₂ yakalayan teknoloji. Negatif emisyon teknolojilerinden biri.
Kaynak · IPCC AR6
Bölüm · Section 05
E12 terim
Adaptasyon
Early Warning System
Erken Uyarı Sistemi
Gelecekteki tehlikeleri tahmin eden ve uygun uyarıları sağlayan entegre sistem. İklim riski yönetiminde önemli bir adaptasyon aracı.
Kaynak · IPCC AR6
Adaptasyon
Eco-anxiety
Eko-kaygı
Çevre sorunları ve iklim değişikliği konularında sürekli endişe veya korku. Küresel çevre krizlerinin yarattığı psikolojik bir tepki.
Adaptasyon
Ecosystem Services
Ekosistem Hizmetleri
İnsanların ekosistemlerden elde ettiği faydalar; tedarik hizmetleri (gıda, su), düzenleme hizmetleri (iklim düzenleme), kültürel hizmetler ve destekleyici hizmetler dahil.
Kaynak · IPCC AR6
İklim Bilimi
El Niño-Southern Oscillation (ENSO)
Ekvator Pasifik Okyanusu boyunca dalgalanan okyanus sıcaklıkları ve atmosferik basıncı içeren yinelenen doğal iklim deseni.
Kaynak · WMO
İklim Bilimi
Emissions
Emisyonlar
Sera gazları ve bunların öncü maddelerinin belirli bir alan ve dönemde atmosfere salınması.
Politika & Anlaşmalar
Emissions Gap
Emisyon Farkı
Belirli bir sıcaklık hedefini tutturmak için gerekli olan emisyon seviyeleri ile mevcut taahhütler altında öngörülen emisyon seviyeleri arasındaki fark.
Kaynak · UNEP
Politika & Anlaşmalar
Emissions Trading System (ETS)
Emisyon Ticaret Sistemi
Emisyonları azaltmak için ekonomik teşvikler sağlayan piyasa tabanlı kirlilik kontrolü yaklaşımı.
Kaynak · EU
Enerji & Teknoloji
Energy Efficiency
Enerji Verimliliği
Aynı görevi gerçekleştirmek veya aynı hizmet seviyesini sağlamak için daha az enerji kullanma pratiği.
Enerji & Teknoloji
Energy Transition
Enerji Dönüşümü
Fosil yakıtlara dayalı enerji sistemlerinden yenilenebilir ve düşük karbonlu enerji kaynaklarına geçiş süreci.
Kaynak · IEA
İklim Bilimi
Enhanced Greenhouse Effect
Güçlendirilmiş Sera Etkisi
İnsan faaliyetleri tarafından üretilen sera gazlarının atmosferik konsantrasyonlarındaki artış nedeniyle doğal sera etkisinin yoğunlaşması.
COP & Müzakereler
Enhanced Transparency Framework (ETF)
Güçlendirilmiş Şeffaflık Çerçevesi
Paris Anlaşması Madde 13 ile kurulan, tüm Taraflar için ortak raporlama kuralları; BTR'ler, ulusal envanterler ve teknik uzman incelemesinden oluşur.
İklim Bilimi
Extreme Weather Event
Aşırı Hava Olayı
Belirli bir yerde ve zamanın belirli döneminde nadir görülen hava veya iklim olayı. İklim değişikliğiyle sıklığı ve şiddeti artar.
Kaynak · IPCC AR6
Bölüm · Section 06
F5 terim
İklim Bilimi
Feedback Loop
Geri Besleme Döngüsü
İklim sisteminde başlangıçtaki bir değişikliği güçlendiren (pozitif) veya zayıflatan (negatif) süreçler.
Kaynak · IPCC AR6
İklim Bilimi
Fluorinated Gases (F-gases)
Florlu Gazlar
Hidroflorokarbonlar (HFC'ler), perflorokarbonlar (PFC'ler) ve kükürt hekzaflorür (SF₆) gibi sentetik gazlar. Yüksek küresel ısınma potansiyeline sahiptirler.
Kaynak · IPCC AR6
Enerji & Teknoloji
Fossil Fuels
Fosil Yakıtlar
Milyonlarca yıl boyunca prehistorik organizmaların gömülü kalıntılarından oluşan kömür, petrol ve doğal gaz gibi yanıcı materyaller.
İklim Bilimi
Fugitive Emissions
Kaçak Emisyonlar
Fosil yakıt çıkarımı, işlenmesi, taşınması veya depolanması sırasında istemsiz veya kazara atmosfere salınan gazlar.
COP & Müzakereler
Fund for responding to Loss and Damage (FRLD)
Kayıp ve Zarara Müdahale Fonu
İklim değişikliğinin uyumla önlenemeyen zararlarına karşı gelişmekte olan ülkeleri desteklemek için COP27'de kurulması kararlaştırılan ve COP28'de faaliyete geçirilen fon.
Kaynak · UNFCCC
Bölüm · Section 07
G15 terim
Politika & Anlaşmalar
G77
Gelişmekte olan ülkelerin müzakere konumlarını koordine eden koalisyon (Grup 77 artı Çin); iklim müzakerelerinde ortak çıkarları savunur.
Kaynak · UNFCCC
İklim Bilimi
Global Dimming
Küresel Kararma
Bazı bölgelerde Dünya yüzeyine ulaşan güneş ışığında gözlemlenen azalma, hava kirliliği ve aerosollerle bağlantılı.
COP & Müzakereler
Global Goal on Adaptation (GGA)
Küresel Uyum Hedefi
Paris Anlaşması Madde 7.1'deki uyum kapasitesini artırma ve kırılganlığı azaltma hedefi. COP28'de tematik hedefler belirlendi; ilerlemeyi ölçecek göstergeler müzakere gündemindedir.
Kaynak · UNFCCC
COP & Müzakereler
Global Stocktake
Küresel Durum Değerlendirmesi
Paris Anlaşması kapsamında her 5 yılda bir yapılan, ülkelerin iklim hedeflerine yönelik ilerlemelerinin kapsamlı değerlendirmesi.
Kaynak · UNFCCC
İklim Bilimi
Global Warming
Küresel Isınma
Sanayi öncesi dönemden bu yana gözlenen, başta fosil yakıt yakma olmak üzere insan faaliyetleri nedeniyle Dünya'nın iklim sisteminin uzun vadeli ısınması.
Kaynak · IPCC AR6
İklim Bilimi
Global Warming Potential (GWP)
Küresel Isınma Potansiyeli
Farklı sera gazlarının ısınma etkilerini karbondiokside göre karşılaştıran metrik, genellikle 100 yıllık zaman dilimi için hesaplanır.
Kaynak · IPCC AR6
Politika & Anlaşmalar
Green Climate Fund
Yeşil İklim Fonu
Gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğine yanıt vermelerini desteklemek için kurulan dünyanın en büyük iklim fonu.
Kaynak · UNFCCC
Azaltım
Green Economy
Yeşil Ekonomi
Düşük karbonlu, kaynak verimli ve sosyal olarak kapsayıcı, çevreyi bozmadan sürdürülebilir kalkınmayı hedefleyen ekonomik model.
Enerji & Teknoloji
Green Hydrogen
Yeşil Hidrojen
Yenilenebilir elektrik kullanılarak suyun elektrolizi yoluyla üretilen, sıfır karbonlu hidrojen.
Kaynak · IEA
Politika & Anlaşmalar
Green Taxonomy
Yeşil Taksonomi
Sürdürülebilir ekonomik faaliyetleri tanımlayan sınıflandırma sistemi, yeşil yatırımları yönlendirmek için kullanılır.
Kaynak · EU
COP & Müzakereler
Green Zone
Yeşil Bölge
COP alanında ev sahibi ülkenin yönettiği, sivil toplum, iş dünyası, gençlik ve halka açık etkinlikler için ayrılan bölüm; UNFCCC akreditasyonu gerektirmez.
Kaynak · UNFCCC
İklim Bilimi
Greenhouse Effect
Sera Etkisi
Sera gazlarının, aksi takdirde uzaya kaçacak olan ısıyı tutmasıyla Dünya'nın yüzeyinin ve alt atmosferinin ısınması.
Kaynak · NASA Climate
İklim Bilimi
Greenhouse Gas (GHG)
Sera Gazı
Atmosferde ısıyı tutan gazlar; karbondioksit, metan, dinitrojen oksit ve florlu gazlar dahil.
Kaynak · IPCC AR6
Azaltım
Greenhouse Gas Inventory
Sera Gazı Envanteri
Bir organizasyon veya ülkenin sera gazı emisyonlarının ve kaynaklarının standart yöntemlerle hazırlanmış nicel listesi.
Kaynak · IPCC
Politika & Anlaşmalar
Greenwashing
Tüketicileri veya yatırımcıları bir ürün, hizmet veya şirketin çevresel faydaları hakkında yanıltmaya yönelik uygulamalar.
Bölüm · Section 08
H3 terim
Adaptasyon
Heat Island
Isı Adası
Kentsel alanların çevrelerindeki kırsal alanlara göre önemli ölçüde daha sıcak olması fenomeni.
İklim Bilimi
Hockey Stick Graph
Hokey Sopası Grafiği
Geçmiş sıcaklık rekonstrüksiyonlarının uzun vadeli düz bir trend ve ardından keskin bir artış gösterdiği grafik, hokey sopasına benzeyen şekli nedeniyle bu ismi almıştır.
İklim Bilimi
Hydrofluorocarbons (HFCs)
Hidroflorokarbonlar
Karbon, hidrojen ve flor içeren, öncelikle soğutma için kullanılan sentetik gazlar. Ozon tabakasını inceltmezler ancak güçlü sera gazlarıdır.
Kaynak · IPCC AR6
Bölüm · Section 09
I2 terim
Politika & Anlaşmalar
IPCC
Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli
İklim değişikliği bilimini değerlendirmek ve politika yapıcılara bilgi sağlamak için kurulan Birleşmiş Milletler organı.
Kaynak · UNFCCC
COP & Müzakereler
ITMO
Uluslararası Aktarılan Azaltım Sonuçları
Madde 6.2 kapsamında ülkeler arasında aktarılan, ton CO₂e cinsinden emisyon azaltım veya giderim sonuçları. Aktarım karşılık gelen düzeltme gerektirir.
Kaynak · UNFCCC
Bölüm · Section 10
J1 terim
Politika & Anlaşmalar
Just Transition
Adil Geçiş
Fosil yakıtlardan yenilenebilir enerjiye geçişte işçilerin ve toplulukların haklarını ve geçim kaynaklarını koruyan politikalar ve süreçler.
Kaynak · ILO
Bölüm · Section 11
K1 terim
COP & Müzakereler
Kyoto Protocol
Kyoto Protokolü
1997'de kabul edilen ve sanayileşmiş ülkelerin sera gazı emisyonlarını azaltmasını gerektiren uluslararası anlaşma.
Kaynak · UNFCCC
Bölüm · Section 12
L3 terim
Azaltım
Land Use, Land Use Change and Forestry (LULUCF)
Arazi Kullanımı, Arazi Kullanım Değişikliği ve Ormancılık (AKAKDO)
Arazi kullanımı ve ormancılık faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonları ve giderimlerini kapsayan sektör.
Kaynak · IPCC AR6
COP & Müzakereler
Long-Term Strategy (LT-LEDS)
Uzun Dönemli Düşük Emisyonlu Kalkınma Stratejisi
Paris Anlaşması Madde 4.19 kapsamında ülkelerin uzun vadeli emisyon yollarını ortaya koyan strateji belgesi. Türkiye'nin 2053 Uzun Dönemli İklim Stratejisi bu kapsamda hazırlanmıştır.
COP & Müzakereler
Loss and Damage
Kayıp ve Hasar
İklim değişikliğinin olumsuz etkilerinden kaynaklanan, adaptasyonla önlenemeyen zararlar. COP27'de Kayıp ve Hasar Fonu kuruldu.
Kaynak · UNFCCC
Bölüm · Section 13
M4 terim
İklim Bilimi
Methane (CH₄)
Metan
CO₂'den sonra en önemli sera gazı; tarım, fosil yakıt üretimi ve atık yönetiminden salınır. 20 yıllık dönemde CO₂'den 80 kat daha güçlü ısınma etkisine sahiptir.
Kaynak · IPCC AR6
Azaltım
Mitigation
Azaltım
Sera gazı emisyonlarını azaltmayı veya karbon yutaklarını güçlendirerek atmosferdeki sera gazlarını azaltmayı amaçlayan insan müdahaleleri.
Kaynak · IPCC AR6
COP & Müzakereler
Mitigation Work Programme
Azaltım Çalışma Programı
Bu on yılda azaltım hedefini ve uygulamasını hızlandırmak için COP27'de çalışma esasları belirlenen ve 2026'ya kadar sürmesi öngörülen program; geleceği COP31 gündemindedir.
Kaynak · UNFCCC
Azaltım
MRV
İzleme, Raporlama ve Doğrulama
Emisyonların ölçülmesi, raporlanması ve bağımsız olarak doğrulanması süreci; ETS'ler ve ulusal envanterlerin güvenilirliğinin temelidir.
Bölüm · Section 14
N8 terim
COP & Müzakereler
National Inventory Document (NID)
Ulusal Envanter Belgesi
Bir ülkenin sera gazı envanterini, yöntemlerini ve belirsizliklerini açıklayan rapor; ETF kapsamında CRT tablolarıyla birlikte sunulur. Türkiye'de TÜİK hazırlar.
Kaynak · UNFCCC
Adaptasyon
Nature-Based Solutions
Doğa Temelli Çözümler
İklim değişikliğini ele almak için ekosistemlerin korunması, sürdürülebilir yönetimi ve restorasyonunu kullanan eylemler.
Kaynak · IUCN
COP & Müzakereler
NCQG
Yeni Ortak Sayısallaştırılmış İklim Finansmanı Hedefi
COP29'da kabul edilen finansman hedefi: gelişmiş ülkelerin öncülüğünde 2035'e kadar gelişmekte olan ülkelere yılda en az 300 milyar dolar; tüm kaynaklardan yılda 1,3 trilyon dolara ölçekleme çağrısı.
COP & Müzakereler
NDC (Nationally Determined Contribution)
Ulusal Katkı Beyanı
Paris Anlaşması kapsamında ülkelerin sera gazı emisyonlarını azaltma ve iklim değişikliğine uyum sağlama taahhütleri.
Kaynak · UNFCCC
Azaltım
Negative Emissions
Negatif Emisyonlar
Atmosferden daha fazla CO₂ çıkarılması ve depolanması yoluyla elde edilen net negatif emisyon durumu.
Kaynak · IPCC AR6
Azaltım
Net Zero
Net Sıfır
İnsan kaynaklı sera gazı emisyonlarının, atmosferden yapılan giderimlerle dengelendiği durum.
Kaynak · IPCC SR1.5
İklim Bilimi
Nitrous Oxide (N₂O)
Diazot Oksit
Güçlü bir sera gazı, principalmente tarım faaliyetleri ve gübre kullanımından salınır. CO₂'den yaklaşık 270 kat daha güçlü ısınma etkisine sahiptir.
Kaynak · IPCC AR6
COP & Müzakereler
Non-Annex I Countries
Ek I Dışı Ülkeler
Sözleşmenin Ek I listesinde yer almayan, çoğunlukla gelişmekte olan ülkeler.
Bölüm · Section 15
O3 terim
COP & Müzakereler
Observer
Gözlemci
COP'a katılan ancak oy hakkı olmayan BM kuruluşları, hükümetlerarası örgütler ve akredite sivil toplum kuruluşları.
İklim Bilimi
Ocean Acidification
Okyanus Asidifikasyonu
Okyanusların atmosferdeki fazla CO₂'yi emmesiyle pH değerinin düşmesi. Deniz yaşamını, özellikle kabuklu canlıları tehdit eder.
Kaynak · IPCC SROCC
İklim Bilimi
Ozone Layer
Ozon Tabakası
Stratosferdeki ozon moleküllerinden oluşan ve zararlı ultraviyole radyasyonu emen koruyucu tabaka.
Bölüm · Section 16
P7 terim
COP & Müzakereler
Paris Agreement
Paris Anlaşması
2015'te kabul edilen, küresel sıcaklık artışını 2°C'nin, tercihen 1.5°C'nin altında tutmayı amaçlayan uluslararası iklim anlaşması.
Kaynak · UNFCCC
COP & Müzakereler
Paris Agreement Crediting Mechanism (PACM)
Paris Anlaşması Kredilendirme Mekanizması
Madde 6.4 kapsamında, Denetim Organı gözetiminde emisyon azaltım kredisi üreten mekanizma; Kyoto dönemindeki Temiz Kalkınma Mekanizması'nın (CDM) yerini alır.
COP & Müzakereler
Party
Taraf
Sözleşmeyi, Kyoto Protokolü'nü veya Paris Anlaşması'nı onaylamış devlet ya da bölgesel ekonomik bütünleşme örgütü (AB gibi). Kararlar Taraflarca uzlaşıyla alınır.
İklim Bilimi
Permafrost
Permafrost
En az iki yıl boyunca donmuş kalan toprak. Erimesi büyük miktarda metan ve CO₂ salarak iklim değişikliğini hızlandırabilir.
Kaynak · IPCC SROCC
Enerji & Teknoloji
Photovoltaic (PV)
Fotovoltaik
Güneş ışığını doğrudan elektriğe dönüştüren teknoloji. Güneş panellerinin temelini oluşturur.
COP & Müzakereler
Pre-COP
Ön-COP
COP'tan birkaç hafta önce bakanların ana müzakere başlıklarını ele aldığı hazırlık toplantısı. COP31'in Pre-COP'u Pasifik'te düzenlenir.
İklim Bilimi
Pre-industrial
Sanayi Öncesi
Genellikle 1850-1900 referans alınan, büyük ölçekli endüstriyel faaliyetlerden önceki dönem.
Kaynak · IPCC AR6
Bölüm · Section 17
R5 terim
İklim Bilimi
Radiative Forcing
Radyatif Zorlama
Dünya'nın enerji dengesindeki değişiklik, pozitif değerler ısınmaya, negatif değerler soğumaya yol açar.
Kaynak · IPCC AR6
Azaltım
REDD+
Gelişmekte olan ülkelerde ormansızlaşma ve orman bozulmasından kaynaklanan emisyonları azaltma programı.
Kaynak · UNFCCC
Azaltım
Reforestation
Yeniden Ağaçlandırma
Daha önce orman olan ancak başka kullanımlara dönüştürülmüş alanlarda orman yeniden kurulması.
Enerji & Teknoloji
Renewable Energy
Yenilenebilir Enerji
Güneş, rüzgar, hidroelektrik, jeotermal ve biyokütle gibi doğal olarak yenilenen kaynaklardan elde edilen enerji.
İklim Bilimi
Representative Concentration Pathway (RCP)
Temsili Yoğunluk Yolu
Gelecekteki sera gazı konsantrasyonlarını tanımlayan senaryolar; iklim modelleme çalışmalarında kullanılır.
Kaynak · IPCC AR5
Bölüm · Section 18
S7 terim
COP & Müzakereler
SBSTA and SBI
Yardımcı Organlar
Bilimsel ve Teknolojik Danışma Yardımcı Organı (SBSTA) ile Uygulama Yardımcı Organı (SBI); yılda iki kez, Haziran'da Bonn'da ve COP sırasında toplanarak karar taslaklarını hazırlar.
Azaltım
Scope 1, 2, 3 Emissions
Kapsam 1, 2, 3 Emisyonlar
Kurumsal emisyonların sınıflandırılması: Kapsam 1 (doğrudan), Kapsam 2 (satın alınan enerji), Kapsam 3 (değer zinciri).
Kaynak · GHG Protocol
İklim Bilimi
Sea Level Rise
Deniz Seviyesi Yükselmesi
Küresel ısınma nedeniyle buzu erimesi ve termal genleşme sonucu ortalama deniz seviyesinin yükselmesi.
Kaynak · IPCC SROCC
İklim Bilimi
Shared Socioeconomic Pathways (SSPs)
Gelecekteki toplumsal gelişim senaryolarını tanımlayan çerçeve; iklim modelleme ve etki değerlendirmelerinde kullanılır.
Kaynak · IPCC AR6
Enerji & Teknoloji
Solar Radiation Management (SRM)
Güneş Radyasyonu Yönetimi
Güneş radyasyonunun bir kısmını uzaya yansıtarak Dünya'yı soğutmayı amaçlayan jeomühendislik yaklaşımları.
Kaynak · IPCC AR6
Politika & Anlaşmalar
Stranded Assets
Mahsur Kalmış Varlıklar
İklim politikaları veya piyasa değişiklikleri nedeniyle değer kaybeden veya kullanılamaz hale gelen fosil yakıt varlıkları.
Azaltım
Sustainability
Sürdürülebilirlik
Mevcut nesillerin ihtiyaçlarını, gelecek nesillerin ihtiyaçlarını karşılama kapasitesini tehlikeye atmadan karşılama ilkesi.
Bölüm · Section 19
T4 terim
Politika & Anlaşmalar
Technology Transfer
Teknoloji Transferi
Gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere iklim dostu teknolojilerin ve bilgi birikiminin aktarılması.
Kaynak · UNFCCC
İklim Bilimi
Thermal Expansion
Termal Genleşme
Suyun ısındığında genişlemesi; küresel ısınmanın neden olduğu deniz seviyesi yükselmesinin önemli bir bileşeni.
Kaynak · IPCC SROCC
Politika & Anlaşmalar
TR ETS
Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi
İklim Kanunu ile kurulan, kapsamdaki tesislerin emisyonlarına üst sınır getiren ve tahsisat ticaretine dayanan sistem; pilot dönemle başlar.
Kaynak · İklim Değişikliği Başkanlığı
COP & Müzakereler
Troika
COP Başkanlıkları Troykası
BAE (COP28), Azerbaycan (COP29) ve Brezilya (COP30) başkanlıklarının 1,5 °C hedefini gündemde tutmak için kurduğu işbirliği.
Kaynak · UNFCCC
Bölüm · Section 20
U2 terim
COP & Müzakereler
UAE Consensus
BAE Uzlaşısı
COP28 kararları: ilk Küresel Durum Değerlendirmesi, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil ve düzenli biçimde uzaklaşma, yenilenebilir kapasitenin 2030'a kadar üç katına ve enerji verimliliği artış hızının iki katına çıkarılması çağrısı.
Kaynak · UNFCCC
COP & Müzakereler
UNFCCC
BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi
1992'de kabul edilen, uluslararası iklim müzakerelerinin temelini oluşturan çerçeve sözleşme.
Kaynak · UNFCCC
Bölüm · Section 21
V1 terim
Adaptasyon
Vulnerability
Kırılganlık
Bir sistemin iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine, değişkenlik ve aşırı olaylar dahil, duyarlılık derecesi.
Kaynak · IPCC AR6
Bölüm · Section 22
W2 terim
İklim Bilimi
Weather
Hava
Atmosferin kısa vadeli durumu; sıcaklık, nem, yağış, rüzgar gibi değişkenleri içerir. İklimden farklı olarak günlük değişkenlik gösterir.
Kaynak · WMO
Enerji & Teknoloji
Wind Energy
Rüzgar Enerjisi
Rüzgar türbinleri kullanılarak hareket eden havanın kinetik enerjisinden üretilen elektrik.
Bölüm · Section 23
Z1 terim
Azaltım
Zero Carbon
Sıfır Karbon
Hiç karbon emisyonu üretmeyen enerji kaynakları, süreçler veya ürünler.
Kaynaklar · Sources
Tanımlar IPCC (Değerlendirme Raporları, Özel Raporlar), UNFCCC, WMO, NASA Climate, IEA ve Avrupa Birliği yayın organlarından derlenmiştir. Terim sayısı ve kaynaklar yeni IPCC döngüleri ve ulusal kurumsal güncellemelerle genişletilmektedir.
IPCCUNFCCCWMONASAIEAEU