CityCarbon Kullanım Kılavuzu

1Araç hakkında

CityCarbon, belediyelerin topluluk ölçeğindeki sera gazı envanterini GPC’ye göre hazırlar ve bu envanteri SECAP eylem planına bağlar. Ulusal envanterden bağımsız ayrı bir araçtır: ulusal envanter kayıtlarına yazmaz, onları değiştirmez. Belediye iklim birimleri, danışmanlar ve Başkanlar Sözleşmesi imzacıları için tasarlanmıştır.

2Hızlı başlangıç

1. 1

   Keşfedin veya verinizi yükleyin

   Boş bir çalışma kitabına aracı tanımak için kurgusal örnek şehir yüklenebilir. Yakıt ve elektrik verisi Şehir Profili ekranındaki Excel şablonuyla toplu yüklenebilir; yalnızca dosyada geçen alt sektörlerin satırları değişir, hatalı dosya uygulanmaz.

2. 2

   Şehir profilini doldurun

   Şehir adı, envanter yılı, ölçek (metropol, il, ilçe, kurum), nüfus, alan, GWP seti ve raporlama seviyesi (BASIC veya BASIC+).

3. 3

   Sabit enerji ve ulaşımı girin

   Yakıt tüketimlerini alt sektörlere göre girin; araç her yakıtı seçili GWP setiyle hesaplar.

4. 4

   Elektrik ve ısıyı girin

   Alt sektörlere göre şebeke elektriği ve satın alınan ısı tüketimi.

5. 5

   Atığı girin

   Depolama, biyolojik işleme, yakma ve atıksu; atığın şehir içinde mi dışında mı işlendiği önemlidir.

6. 6

   Kalan satırları işaretleyin

   Veri olmayan satırları uygun notasyon anahtarıyla (NO, NE, IE, C) işaretleyin; boş satır raporlanmamış sayılır.

7. 7

   Kontrol edin ve raporlayın

   Öz-Doğrulama eksikleri gösterir; Excel, PDF ve Word çıktıları Raporlar modülünden alınır.

3Şehir profili ve sınır

Profil; envanter yılı, coğrafi sınır, nüfus, alan ve GSYİH ile kişi başı, alan başı ve GSYİH başına göstergeleri besler. GWP seti (AR4, AR5, AR6) değiştirildiğinde tüm sektörler yeniden hesaplanır.

4GPC yapısı: BASIC ve BASIC+

• BASIC; sabit enerji ve ulaşımın Kapsam 1 ve 2 satırlarını, atığın Kapsam 1 satırlarını ve şehir atığının sınır dışında işlenmesini (Kapsam 3) kapsar. BASIC+ bunlara iletim-dağıtım kayıplarını, sınır ötesi ulaşımı, kaçak emisyonları, IPPU ve AFOLU’yu ekler.
• Şebekeye verilen enerji üretimi (I.4.4) ile şehir dışında üretilip şehirde işlenen atık (III.x.3) Kapsam 1 (bölgesel) toplamına girer, BASIC ve BASIC+ toplamlarına girmez; bu yüzden kapsamların toplamı seviye toplamına eşit olmaz.
• Beyan edilen seviyenin hiçbir satırında “Tahmin Edilmedi” (NE) kullanılamaz: satır hesaplanmadan veya NO, IE ya da C ile işaretlenmeden seviye beyan edilemez.
• Her satıra iki yoldan değer girilir: faaliyet verisi × emisyon faktörü (satır hesaplayıcısı DEFRA seyahat, taşıma ve araç faktörlerini sunar) veya önceden hesaplanmış doğrudan emisyon.
• Atık satırları kendi hesap motoruyla hesaplanır; aynı faktör satır hesaplayıcısında tekrar sunulmaz ki çifte sayım olmasın.
• Şehir verisi yoksa satır hesaplayıcısı ulusal, bölgesel veya başka yıl verisini ölçekleyebilir (GPC Denklem 5.2): örneğin ülke tüketimi × şehir nüfusu ÷ ülke nüfusu. Formül ve kaynaklarınız çıktılarda görünür; ölçeklenmiş veri genellikle Orta veya Düşük kalitedir.

5Sabit enerji ve ulaşım

Faaliyet hesaplayıcısı 11 alt sektörde (GPC I.1–I.6 ve II.1–II.5) yakıt tüketiminden emisyon hesaplar. Yakıt kütüphanesindeki CO₂, CH₄ ve N₂O bileşenleri ayrı tutulur ve şehir profilinde seçilen GWP setiyle birleştirilir; böylece GWP değişikliği tüm sektörlere yansır.

• CH₄ ve N₂O sektörü izler: konut, ticari, imalat ve tarım satırları o sektörün IPCC 2006 faktörlerini kullanır, çünkü aynı yakıt ev sobasında santraldekinden çok daha fazla metan yayar.
• Yakıtı elinizdeki birimle girin: litre, m³, ABD veya İngiliz galonu, varil, kg, ton, kısa ton, fit küp, GJ, TJ, kWh, MWh, therm veya MMBtu. Enerji birimleri net ve brüt olarak sunulur; gaz faturaları genellikle brüttür.
• Ulaşım için yöntemi beyan edin: yakıt satışı, coğrafi, tetiklenen faaliyet, sakin faaliyeti veya şehir kaynaklı.

6Atık

• Dört akım: katı atık bertarafı (III.1), biyolojik işleme (III.2), yakma ve açık yakma (III.3), atıksu arıtma ve deşarj (III.4).
• Atık şehir sınırı içinde işleniyorsa Kapsam 1, sınır dışında işleniyorsa Kapsam 3 satırına yazılır. Çöpünü komşu ildeki depolama sahasına gönderen belediye emisyonu dışarı aktarmış sayılmaz.
• Depolama için iki yöntem vardır: metan taahhüdü (Kademe 1; o yıl depolanan atığın ömür boyu metanı) veya birinci derece bozunma (FOD, Kademe 2; envanter yılında gerçekten açığa çıkan metan). Hangisinin kullanıldığı raporda beyan edilir.
• FOD için en az 10, tercihen 50 yıllık depolama serisi gerekir; eksik geçmiş yıllar geriye doğru tahmin edilebilir. İklim bölgesi: Ilıman — kurak, Ilıman — nemli, Tropik — kurak, Tropik — nemli.
• Atık bileşimi ve kişi başı BOD/protein değerleri bölge profilinden gelir (11 bölge). Bunlar gösterge değerlerdir; ölçülmüş bileşim varsa onu girin.

7Elektrik ve ısı (Kapsam 2)

• 11 alt sektörde şebeke elektriği ve satın alınan ısı tüketimi.
• Yöntem: Konum bazlı (location-based), Artık karışım (residual mix), Özel faktör (yerel EFE).
• Şebeke faktörü envanter yılını izler: aynı tabandaki (dağıtımdan bağlı tüketim) seride o yıl veya öncesindeki en yeni faktör kullanılır, en yakın faktör birkaç yıl uzaktaysa araç uyarır. Türkiye için bu, Bakanlığın 31.12.2025 tarihli dağıtımdan bağlı tüketim faktörüdür. Tam yılın faktörü elinizdeyse kendi faktörünüzü girin.
• Ülke için gösterge iletim-dağıtım kayıp oranı varsa araç bunu alanın yanında önerir; yalnızca siz seçerseniz uygulanır.
• Satın alınan ısı için 4 varsayılan faktör veya tedarikçi faktörü.
• Kapsam 2 şehir envanterinde genellikle en büyük tek kalemdir ve GPC BASIC ile SECAP temel emisyon envanteri için zorunludur. İletim-dağıtım kayıpları BASIC+ kapsamında Kapsam 3 olarak raporlanır.

8BASIC+ sektörleri

• IPPU (GPC IV): çimento klinkeri, amonyak, üre gibi süreçler ve florlu gaz kullanımı için hesaplayıcılar.
• AFOLU (GPC V): hayvancılık, arazi ve arazi dışı kaynaklar.
• Diğer Kapsam 3 (GPC VI): şehir dışında oluşan diğer dolaylı emisyonlar (isteğe bağlı).
• Kaçak emisyonlar (I.7–I.8): kömür madenciliği ile petrol ve doğal gaz sistemlerinden metan.

9SECAP: strateji, ayrım, eylemler ve uyum

Sol menüdeki “SECAP · Başkanlar Sözleşmesi” grubunda her bölüm ayrı bir modüldür: Hazırlık durumu, Sözleşme kaydı, Strateji, Eylem defteri, Risk ve uyum, Uyum skorkartı, Enerji yoksulluğu ve Belediye / toplum ayrımı.

• Hazırlık durumunda iki çerçeve vardır. Küresel Başkanlar Sözleşmesi (GCoM) Ortak Raporlama Çerçevesi kalemlerini azaltım, uyum ve enerji erişimi ve yoksulluğu altında, Basitleştirilmiş veya Tam düzeyde ve taahhüt tarihinden işleyen takvimle listeler. Rozetleri CDP ve ICLEI doğrulamasına göre bölgesel sözleşmeler verir; bu liste hazırlık içindir.
• Hazırlık durumu: Başkanlar Sözleşmesi — Avrupa asgari gereklerine göre kayıt, taahhüt tarihi, strateji, baz envanter, 2030 ve 2050 hedefleri, risk değerlendirmesi, uyum ve azaltım eylemleri, enerji yoksulluğu ve izleme envanteri maddeleri tamam / kısmi / eksik olarak listelenir. Her madde mevcut modüllerden okunur ve ilgili modüle götürür. Meclis kararı (yoksa taahhüt) tarihinden SECAP teslim tarihi (2 yıl) ve sıradaki envanter yılı (en az 4 yılda bir) türetilir; menüdeki renkli noktalar aynı durumu gösterir.
• Strateji beyanları: siyasi taahhüt, kurumsal yapı, personel ve bütçe. Envantere ve senaryoya karışmaz.
• Belediye / toplum ayrımı: belediyenin kendi operasyonları ayrı sütunda raporlanır (Belediye binaları, ekipman ve tesisleri; Sokak ve kamusal aydınlatma; Su ve atıksu tesisleri (belediye işletmesi); Belediye araç filosu; Toplu taşıma; Belediye atık hizmetleri ve tesisleri). Her satırın dayanağı belirtilir: Ölçülmüş, Ölçeklendirilmiş, Tahmin.
• Eylem defteri: 9 sektör ve 7 eylem alanında azaltım eylemleri, durumları ve sorumluları. Hesaplanabilen eylemler azaltım motoruna bağlanır ki aynı eylem iki farklı sayıyla raporlanmasın.
• İklim riski ve uyum: 11 tehlike türü için risk, beklenen değişim ve zaman ufku; 13 sektörde uyum eylemleri. Uyum beyanları emisyon toplamına karışmaz.
• Uyum özdeğerlendirme skorkartı: uyum döngüsünün adımlarında (5 başlık, 21 madde) A–D olgunluk beyanı.
• Enerji yoksulluğu: 6 makro alanda 24 gösterge için taban yıl, mevcut seviye ve hedef (İklim, Sosyo-ekonomik, Tesisler / konut, Hareketlilik, Politika ve düzenleyici çerçeve, Katılım / farkındalık artırma).
• Başkanlar Sözleşmesi kaydı: imzacı bilgileri ve katılınan girişimler; MyCovenant şablonuna göre çıktı.

10Veri kalitesi ve öz-doğrulama

GPC bir satırı yalnızca sayıyla raporlanmış saymaz; yanında veri kaynağı, veri kalitesi ve yöntem kademesi (Kademe 1, Kademe 2, Kademe 3) de bulunmalıdır. GPC Matrisi bu üst veriyi satır satır tutar; Öz-Doğrulama eksik veya tutarsız satırları listeler ve her bulgudan ilgili satıra gider.

Öz-Doğrulama ayrıca kontrol edilmesi önerilen değerleri listeler; örneğin kWh değerinin MWh olarak girildiğini düşündüren bir kişi başı rakam. Bunlar aracın sezgisel kontrolleridir, GPC gereksinimi değildir ve beyanı engellemez.

11Türkiye varsayılanları

• Para birimi Türk lirası, şebeke emisyon faktörü Türkiye’nin en güncel faktörü ve atık bileşimi bölgesi “Türkiye” olarak başlar; hepsi değiştirilebilir.
• GPC Matrisi’ndeki veri kaynağı kaydında Türkiye’de en sık başvurulan kaynaklar (dağıtım şirketleri, EPDK, TÜİK vb.) hazır şablon olarak eklenebilir.

12Trend, hedefler ve azaltım senaryosu

• Çok yıllı seri: her envanter yılı bir anlık görüntü olarak saklanır; baz yıl ve hedef yolu bu seriye karşı izlenir.
• Baz yıl yeniden hesaplama tetikleyicileri: Şehir sınırı değişikliği, Metodoloji değişikliği, GWP seti değişikliği, Veri hatası düzeltmesi, Yapısal değişiklik (devir / hizmet transferi). Varsayılan önem eşiği %5.
• Azaltım senaryosu: Belediye binalarında çatı üstü GES; Sokak aydınlatmasının LED dönüşümü; Belediye otobüs filosunun CNG/elektriğe dönüşümü; Binalarda enerji verimliliği ve yalıtım; Katı atık sahasında metan yakma/elektrik üretimi. Her eylemin önlediği emisyon mühendislik parametrelerinden hesaplanır ve referans senaryo (BAU) ile eylem planı senaryosu karşılaştırılır.
• Raporda şehrin emisyon değişimi, belediye eylemi ile ulusal şebekenin karbonsuzlaşmasından gelen pay olarak ayrıştırılır; hiçbir şey yapmayan bir şehrin şebeke sayesinde düşen eğrisi eylem gibi görünmez.

13Pazar bazlı Kapsam 2, karbon kredileri ve yenilenebilir üretim

• Bunlar GPC Tablo 4.4 kalemleridir ve envanter toplamlarının dışında kalır. Envanterde Kapsam 2 konum bazlı kalır; artık karışımla hesaplanırsa Öz-Doğrulama hata verir.
• Pazar bazlı Kapsam 2: sözleşmesel araçları miktar ve faktörüyle girin. Kapsamadıkları elektrik, kütüphanede varsa ülkenin artık karışımıyla değerlenir; yoksa bu toplam boş kalır.
• Karbon kredileri: şehirde üretilip satılan ve dışarıdan satın alınan krediler. Emisyonlardan hiçbir zaman düşülmez.
• Yenilenebilir üretim: üretim, konum ve sınır dışındaysa şehrin sahiplik payı. Kapsam 2’yi düşürmez.

14Raporlar ve çıktılar

Bütün çıktılar “Sonuç ve hedef” grubundaki Raporlar modülünde toplanır. Word raporunun içindekiler listesi indirmeden önce görünür; SECAP hazırlık durumunda eksik veya kısmi kalan bölümler işaretlenir. Grafikler Sonuçlar ekranında ayrı ayrı PNG olarak indirilir.

Çalışma dosyası bulutta saklanır; dosya menüsünden yeni dosya oluşturulabilir, açılabilir, yeniden adlandırılabilir veya içe aktarılabilir.

15Sık karşılaşılan sorunlar

16Sözlük

17Kaynaklar

• GPC — Şehir Ölçeğinde Sera Gazı Envanterleri için Küresel Protokol (WRI, C40, ICLEI).
• 2006 IPCC Ulusal Sera Gazı Envanterleri Kılavuzu, Cilt 5 (Atık).
• Başkanlar Sözleşmesi – Avrupa SECAP raporlama şablonu ve kılavuzu.
• GCoM Ortak Raporlama Çerçevesi (CRF).

Sürüm geçmişi